حاج ملا محمد مهدی نراقی

مرحوم حاج ملا محمد مهدی نراقی فرزند ابوذر بن حاج محمد قمی است.ملا احمد نراقی در مولفات خود نام خود را به عنــوان مهدی بن ابی ذر نوشته است، اما فرزندش ملا احمد کلمه محمد را با مهدی ترکیب  نموده و نام خود را احمد بن محمد مهدی نگــاشته است. جد حاج ملا محمد مهدی، قمی و نـــامش حاج محمد بوده است. بنابراین ملا مهدی نراقی،قمی الاصل،و ریشه در بیت علم و دانش داشته است.

علامه محقق ملا مهدی نراقی را نراقی اول نامیده اند و پسر صالحش ملا احمدفاضل نراقی را نراقی ثانی گویند و از هر دو تعبیر به نراقیان می شود.

صاحب قصص العلما می نویسد: پدرش از عاملین حکام و منصبش پست ترین مناصب دیوانی بود ک پاکــار نراق بــود و پدرش کشـته شــد و علت کشــته شدن او معــلـوم نیست. درکتــاب فرهنـگ عمیــد در معنی پاکــار نوشته است: اســم یا صفـت است که به معنــای خدمتکار، نوکر، پــادو, تحصیلدار، پایــکار هم گفته شده است. در هر صورت مرحوم حاج ملا احمد نراقی از خانــدان روحانی نبوده و به سعی و تلاش شخصی خود با کمک و توفیق الهی به بالا ترین مقامات علمی و عرفانی رسیده است.

نراق بر وزن عراق قریه ای است قصبه مانند، و محلی است خاطر پسند از توابع کاشان، آبش کم و باغاتش فـــراوان، آن قریــه در دامــان کــوه است و سـه طرفـش گرفتـــه و سمت مغـــربش بسیـــار گشــاده است.

قریب هــزار بـاب خانــه در آن است چند مـزرعه هم دارد و مردم آنجا شیعی مذهب هستند.

یکی از بناهای قدیمی این شهر مسجد جامع می باشد که در سال 1243هجری قمری در زمان فتحعلیشاه قاجار دو سال قبل از وفات حاج ملا احمد نراقی ساخته شده است و طبق سنگ نوشته ایی که جلوی درب ورودی صحن مسجد است مرحوم حاج علی محمد ولد مرحوم آقا میرزا اسماعیـل نراقی ابنی مسجد بــوده  است. از قدمی ترین آب انبار های این شهر، آب انبار معروف به حاج محمــد نراقی است که در سال هزار و دویست شصت و چهار هجری قمری ساخته شده است.

بــازار نـراق معــروف به بازار شمس الســلطنه از آثار تاریخی بسیــار زیبا و دیدنی این شهر است که در قرن  سیــزدهم هجری ساخته شده است، این بــازار توسط حاج محمــد نراقی معــروف به حاجی خان احداث و جزو سهم الارث به مرحوم شمس السلطنةتعلق گرفه است و درآمد آن طبق وقف نامه ای به مدرسه ای که در نراق می بایست احداث می شد اختصاص یافته است.

در قسمت بالای نراق یخچالی هست که قدمت آن را تا حدود دویست سال دانسته اند. بادگیرهای خانه  های که بسیار قدیمی هستندکه بسیــار دیدنی هستندکه قدمتـشان را حدود دویست سال دانسته اند.

واین طور که در کتاب ها آمده است نراق سابقه چند صد ساله دارد.

در تاریخ گلشن مراد تالیف ابوالحسن غفاری آمده:اصل آن جناب از قصبه نراق است....در اوائل حال از نراق به کـــاشان آمد به تحصیل مقدمات مشغول بوده، بعد از آن که از تحصیــل فنون ادبیه فراغ بال او را حــاصل شده، روانه اصفهان شدند. در اصفهان آن جناب از  ملا اسماعیل خاجوئی علوم معقول و فلسفه فرا گرفته است. و نیــز در حضور دو نفر عـــالم بزرگ علامه جلیل حاج شیــخ محمد بن عالم حکیــم حاج محمد زمان کاشانی و علامه آقا شیخ محمد مهدی هرندی اصفهانی  بهره برده است.

مرحوم نراقی در ایام تحصیلات خود در اصفهان در نهایت فقر و بی چیزی بـسر می برده و کــارش به جایی

می رسیــده کــه قــادر به تهیـه روغن برای چراغ نبوده است ولی اشتیــاق عجیب به تحصیــل داشته و به فراگــرفتن دانـش عشق می ورزیده که بر سختی ها و فشار روزگار از جهت امرار معـاش و زندگی تلــخ که گریبان گیــر او شده بود تحمــل نموده و به قدر پشیزی از همت عالی او کم نشده و ثبات در کـار خود نشان داده و در نتیجه زحمات طاقت فرسا یش به هدف رسیده و به نتیجه مثبت نائل گشته است.

 در اصفهان آن جناب را ترقی معقولی در جمیع علــوم از فقه و حدیث و تفسیر کلام الله مجید و اصول فقه و حکمت از شفــا و اشارات و متعــلقات آن ها و علــم ریاضی و نجوم  و استخراج تقویم و مجسطی و حساب

و همچنین علم طب و علم کلام و سایر علومی که موقوف بر اجتهاد است، حاصل شد.

سپس به کاشان معاودت نموده و مدتی در کاشان به امامت جمعه و به ارشاد خلائق از خاص و عام سعی تمام نمودند بعد از مدتی به شــوق زیارت عتبات عالیــات و عتبه بوسی روضات عرش درجات، روانه عراق و وارد حوزه مقدسه علمیه نجف اشرف شــد وهمچنین به مدرسه کبرای شیعه و دارا لعلم امــامیه رفت و در آن جا نیز مدتی توقــف نموده و از فضــلای آن حدود مثــل جنــاب مغفرت مــآب، عــلامه زمان شیـــخ یوسف بحــرانی، عالی جناب مقــدس القــاب محمد باقر بهبهانی وحضرت علامه شیخ محمد مهدی فتونی رحمهم الله تعالی استفاده حدیث می فــرمود ه از هر یک اجــازه حدیث در نشــر احکــام شریعت حـاصل نمـــودنــد

به حوزه علمیـــه کربـلای معلی که دائر بود قـــدم گذاشت و مدتی هم در آن جا اقـــامت گزید نا گفته نماند که موقع ورود علامه نراقـی به عراق خصوصا کربلا و در ایــام تحصیلات وی در اصفهان مسلـک اخباری ها در عـــراق و مسلک تصوف در اصفهــــان در میان علمای اصفهان در میان علمای امامیه اوج گرفته بود و آن رویه جمود فکری که ضایع کننده قوائد دینی است و از فرقه ظاهریین سنی ها سرایت کرده و در عـــالم تشیع ریشه دوانیده بود در میان علماء شیعه خصوصا در عراق به ویژه در کربـــلا به مرتبه ترقی و تعالی خود رسیده بود ولی ایشان با تمام شجاعت علمی و قوت ایمان و عقیده راسخ و خدمت به عالم اسلام

 و خصوصا مذهب تشیع قد علم کرده و با قدرت علم و منطق و قلم و بیان بطلان مسلک اخباریها را آشکار ساخت. و سپس  بعد از آن به کــاشــان باز  می گردند و به تــدریس و نشر علــوم و تصنیف می شوند.

چندین بــار هم به زیارت مکه معظمه و زیارت عتبات عالیات و زیارت حضرت علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیة و الثناء مشرف شد.

بی شک آن جناب در تبحر و تمهر به جمیع علوم عقلی و نقلی حتی در ادبیات و ریاضیات عالیه در عداد طراز اول از اکابر علمای اسلام، و در اتصاف به فضائل اخلاقی و ملکات ملکوتی از نوادر روزگار است.

فرزندان حاج ملا محمد مهدی نراقی

1- حاج ملا احمد متولد 1185 و شاگرد ممتاز پدر که هشت پسر داشته است.             

2- ملا ابـــــاذر،ایشان پسری به نام ملا محمد باقر داشته است.

3- حاج میرزا ابوالقاسم از شاگردان برادرش حاج ملا احمد نراقی بوده است،ایشان چهار پسر داشت :میرزا محمدصادق،میرزا حسن، میرزا ابوالقاسم و عبد الوهاب.

4- ملا ابوالحسن

این سه بزرگوار اگر تاریخ تولدشان قبل از تاریخ تولد حاج ملا احمد و یا فقط چند سالی بعد از او باشد می توان گفت احتمالا از درس پدر بهره برده اند.

5- ملا محمد مهدی که پس از وفات پدر به دنیا آمده و از شاگردان حاج ملا احمد نراقی بوده است، ایشان هفت پسر داشت:جعفر, حاج میرزا ابوالقاسم ،حاج ملا محمد علی، حاج میرزا محمد حسن, میرزا زین العابدین , حاج میرزا احمد و حاج میرزا محمد.

تالیفات ملا محمد مهدی نراقی

1- الاجماع:رساله ای است درباره حجیت اجماع که از مسائل اصول فقه است و در کربلا تالیف شده است.

2- اصالة الاحتیاط که به زبان عربی نوشته شده است.

3- انیس التجار که فقه فارسی در کاشان در تاریخ هزار و صد و هشتاد تالیف شده است.

4- انیس الحکماء کتاب در باب فلسفه که به زبان عربی نگاشته شده است.

5- انیـــس المجتهدین، تجریـــد الاصول، جامعــة الا صول، اصول فقه عربی هسنتد که به زبان عربی نگاشته شده اند.

6- انیس الموحدین اصول عقائد  است و پنج باب دارد که به زبان فارسی نگاشته شده است.

7- شرح تحریر اکرثاوذوسیوس : این کتاب شرحی بر کتاب اکرثاوذوسیوس خواجه نصیر الدین طوسی

 است که در زمینه ریاضی نگاشته شده است .

8- تحفه رضویه رساله علمیه که به فارسی نوشته شده است.

9- تلخیص الفتاوی، فقه عربی  که رساله علمیه است شامل طهارت و بخشی از صلاة.

10- توضیح الاشــکـــال کتابی در بــاب هندسه است و به فــارسی نگاشته شده است.

11- جامـــع الافکـــار و ناقــد الانظار فلسفه و کلام که به زبان عربی نگاشته شده انـــد.

12- جامـــع السعادات کتابی در باب اخلاق که به عربی نگاشته شده است.

13- دیوان و مثنوی طائر قدسی ملا مهدی نراقی

14- شرح الهیات شفا کتابی فلسفی که به زبان عربی نگاشته شده است.

15- شهاب ثاقب درباب امامت که به زبان فارسی نگاشته شده است.

16- عقود انامل :رساله در حساب انگشت که به فارسی نگاشته شده است.

17- قروة العیون، الکلمات الوجیزه، اللمعات العرشیه، اللمعة الا لهیة،  کتبی فلسفی که به زبان عربی نگاشته شده اند.

18- لوامع الاحکام در باب فقه استدلالی به زبان عربی نگاشته شده است.

19- محرق القـــلوب مقتل که به زبان فارسی نگاشتـــه شده است که مشتمل بر دو مقدمه و بیست مجلس است.

20- المستقصــی ، معراج السماء کتبی در باب هیئت هستند که به زبان عربی نگاشته شده اند.

21- مشکلات العلوم فارسی و عربی که شبیه کشکول شیخ بهایی است.

چند غزل از دیوان حاج ملا محمد مهدی نراقی:

حجــــاب چهره جــــان می شــــود غـــبـــار تنــــم

                                   خوشــا دمـی کــــه از ایـن چـــهــره پــــرده بــر فکــــنم

چنــیــن قفــس نـــه ســـزای چو مـــن خوش الحــانست

                                  روم بگـــلــشن رضــــوان کـــــــه مــــــــــرغ آن چــمــــنـم

عیــــان نشــــد کــــــــه چـــرا آمـــدم کجـــا رفــــتـــــم

                               دریـــــغ و درد کــــــــه غــــــافـــــل ز کــــــار خویــــــشتنم

چگـــــونه طــــواف کنـــم در فضــــای عـــــــالـــم قــدس

                              کــــــــه در ســـراچــــه ترکـــیـــب تــــخته بـــنــــد تــــنــــم

مـــــرا کــــه مــــنظـــر حـــور است مســــکن و ماوی

                             چــــــرا بـــکـــــــــــوی خـــرابـــاتــیـــــان بـــــود وطـــــنـــــم

طــــــراز پــــیـرهـــن زر کــــشم مــــبین چون شمع

                               کــــــــــه ســـــــوزهـــــــاست نهــــــانی درون پــــــیرهـــنم

*************

  جهد کن جهد که وقت من و تو در گذر است

                           سعی کن سعی که این عمر بسی مختصر است

عیش و راحت طلبیدن ز جهان بی خبریست

                              هـــر کـــه بینی در آن جا کنــــد و محتضر است

کــــس نــــدارد خــــبر از سابقه روز ازل

                              باخبر بـــاش و مزن دم که در آن دم خطـــر است

من نگویم غم خود را به کس امـــا چه کنم

                            اشک من در غم او راز مـــــرا در پـــرده اســـت

هر که شد محرم اسرار نـــزد دیگر دم

                            باخبر نیست مگـــر آن که ز خود بی خبر است

گرچه از محنـــت و غـــم زار و پریشان حالــــم

                           ساقیا باده بده کاین همـــــه انــــدر گــــذر است

هــــان نراقی مــــرو از دایـــره صبر برون

                          کانچه رو می دهــــد از سر قضــــا و قــــدر است

     ***********************

ر

کتابی در اخلاق اسلامی به زبان عربی، جامع ترین کتابی است که متاخران در علم اخلاق نوشته اند. از آنجا که عالمان دینی با وجود تعالیم اخلاقی (قرآن و روایات) خود را از تالیفی مستقل در باب اخلاق، بی نیاز می دیدند و معتقد بودند که با ظهور اسلام، نکته های اخلاقی به تفصیل تبیین شده، ولی مولف این کتاب جامع السعادات، تمام این تعالیم و معارف اخلاقی را به صورت اخبار و روایاتی که در جاهای مختلف پراکنده و دستیابی به آنها برای همه ممکن نبود و خلاصه ای از این شریعت و گزیده ای از آنچه که اهل حکمت و عرفان گفته اند، در این جا، جمع آوری و تالیف و تدوین کرده است، در واقع این کتاب

مشتمل بر هر دو جنبه «عقلی نظری، فلسفی» و «دینی و علمی» با سبک و اسلوبی ویژه است.

معرفی اجمالی نویسنده:
مولی محمد مهدی نراقی، یکی از مجتهدان برجسته و عالم و حکیم و فقیه قرن دوازدهم و سیزدهم هجری است. پدرش ابوذر نراقی از کارمندان دولت ایران در قریه «نراق» بود. ملا محمد مهدی متولد در قریه نراق در ده فرسنگی کاشان در ایران است. البته از سال تولد او اطلاعی در دست نیست ولی بنا به قرائن، او از نوجوانی (15 سالگی) از محضر درس اساتیدی استفاده می کرده و حدود 30 سال شاگرد "مولی اسماعیل خاجوئی" که ساکن در اصفهان بود، بهره علمی برد و در واقع رشد و ظهور علمی نراقی در نزد این استاد بزرگوار بوده است. او ظاهرا در اصفهان نزد دو عالم دیگر، شیخ محمدبن حکیم حاج زمان و شیخ محمد هرندی، که هر دو استاد فلسفه بودند، درس خواند. شیخ نراقی، بعدا به کربلا و نجف رفت و در محضر بزرگانی در نهایت فقر و تنگدستی تحصیل علم کرد و نزد آخرین و بزرگترین استادش "آقا وحید بهبهانی" فارغ التحصیل شد. جمعا نراقی هفت استاد داشت که فرزند او در یکی از اجازه هایش، آنان را «کواکب سبعه» نامیده است. او بعد از فراغت از تحصیل از کربلا به وطن خود برگشت و در کاشان ساکن شد و در آنجا مرکزی علمی بنیاد کرد، در حالی که آن زمان، کاشان از علم و علما خالی شده بود. بعدها آنجا یکی از مراکز مهم علمی در ایران شد. مولف ذوفنون بود و در علم فقه و اصول، ریاضی و هندسه و حساب و هیئت و فلسفه، تبحر کافی داشت. نراقی همراه پسرش به عراق بازگشت و به نجف اشرف، جهت زیارت عتبات و بعد از استادش "وحید بهبهانی" رفت، ولی در همان جا به سال 1209 ق دار فانی را وداع کرد و به خاک سپرده شد.

ساختار و تقسیم بندی کتاب:
کتاب جامع السعادات به تصریح مولف، یک بخش از حکمت عملی قدیم یعنی اخلاق را شامل می شود و درباره سایر بخش ها حرفی نمی زند زیرا غرض او از تالیف این کتاب، تنها بحث در چگونگی اصلاح نفس و تهذیب اخلاق است. این کتاب مشتمل بر 3 باب است:

باب اول در مقدمات که در آن مباحث کلی و مبانی علم اخلاق مطرح شده از قبیل: تجرد و بقای نفس، تاثیر طبیعت آدمی و مزاج بر اخلاق، نقش تربیت در اخلاق، شرف علم الاخلاق به سبب شرافت موضوع و غایت آن، ترکیب حقیقت انسان از جهات متقابل و اینکه غایت سعادت، تشبیه به مبدا است (این باب 16 فصل دارد).

باب دوم در گونه های اخلاق شامل مباحثی چون فضائل چهارگانه (عدالت، شجاعت، حکمت، عفت)، اصلاح نفس پیش از اصلاح دیگران، دستیابی بر محبت، حد وسط در اخلاق یعنی اعتدال و اطراف آن (افراط و تفریط) در اخلاق.

باب سوم درباره اخلاق پسندیده که شامل یک مقدمه و چهار مقام است. مقدمه درباره نگهداری اعتدال و میانه روی در فضیلت ها و گفتار و کردار، درمان کلی و درمان ویژه بیماری نفس سخن می گوید و چهار مقام در قوه عاقله، قوه غضبیه، قوه شهویه و فضایل و زذایل آن و مقام چهارم در باب رذایل و فضایل که مربوط به این سه قوای سه گانه یا متعلق به دو قوه از آنهاست.

مستندات جامع السعادات:
ملا محمد مهدی نراقی در تالیف این کتاب به برخی از متون متقدم در علم اخلاق، استفاده کرده است و از گفتار حکمای پیشین و فیلسوفان یونانی فیثاغورس، افلاطون، ارسطو، ابوعلی مسکویه نقل قول کرده و از مطالب شارحان و حکمای اسلامی مانند ابوعلی سینا، ملاصدرا و فارابی استفاده نموده است. ظاهرا شیخ نراقی، در مباحث نظری اخلاقی، بیشتر از کتاب تهذیب الاخلاق ابوعلی مسکویه، اخلاق ناصری و خواجه نصیرالدین طوسی، بهره برده است. او "ابوعلی مسکویه" را استاد اخلاق و از اولین دانشمندان مسلمانی می داند که کتاب اخلاقی تدوین کرده است.

نکته منفی:
یکی از مشکلات مهم کتاب که بعضی ها بر مولف خرده گرفته اند اینست که احادیث مرسل زیادی آورده (حدیث مرسل یکی از دوازده قسم حدیث ضعیف است) و بدون اینکه به صحت و سقم آنها التفاتی داشته باشد، آنها را نقل کرده و مأخذ آنها را نگفته و به منابعی مانند «جامع الاخبار» و «مصباح الشریعه» تکیه دارد در حالی که می دانیم مطالب جعلی و ساختگی در این دو کتاب زیاد است.

چاپ و نشر:
این کتاب به کوشش سید محمد کلانتر با تصحیحی علمی و انتقادی در سال 1368 ق در سه جلد در نجف اشرف چاپ شد. شیخ محمدرضا مظفر مقدمه ای در این کتاب دارد. قبلا این کتاب بارها در نجف و تهران و بمبئی چاپ شده است. سید جلال الدین مجتبوی این کتاب را به فارسی ترجمه و در سه جلد در سال 1377 شمسی به چاپ رساند. کتاب «معراج السعاده» نوشته ملانراقی، فرزند محمد مهدی نراقی، خلاصه ای از جامع السعادات است تا همین مباحث اخلاقی با عباراتی واضح برای همه مورد استفاده باشد.

************************************************************************

روایتی شده است از احوالات ملا مهدی نراقی

ملا مهدی مردی سرمایه دار بود ولی به مال دنیا دل نبسته بود.. روزی درویشی به درب خانه ی ملا مهدی آمد و از او پرسید ملا مهدی تو چرا اینقدر ثروت دنیا داری ملا مهدی نراقی پاسخ داد . بهره مندی از مال دنیا عیب نیست بلکه دل بستن به آن عیب است . مدتی گذشت و درویش به درب منزل ملا آمد . درویش به ملا گفت آیا حاضری هم اکنون راهی کربلا شوی . ملا گفت بلی و به رسم ادب از اهل و عیال خداحافظی کرد و به راه افتاد . در میان راه درویش به ملا گفت ای وای که کشکول خود را در منزل جا گذاشتم . ملا به او گفت وای بر تو که حسین (ع) را به کشکولت اهمیت دادی ولی من آنهمه مال و مکنت را در خانه خویش گذاشتم و آمدم...